wszystko o giełdzie i finansach

Ostatnio dodane:

Kategoria: Opcje na akcje

Opcje na akcje - podstawowe pojęcia

dodano: 1 January 2007

Opcja na akcje jest kontraktem dającym jej właścicielowi (nabywcy, zajmującemu długą pozycję opcyjną) prawo kupna od wystawcy (sprzedawcy, zajmującego krótką pozycję opcyjną) lub prawo sprzedania mu ustalonej liczby danego rodzaju akcji w określonym czasie po pewnej, uzgodnionej cenie. Warunki kontraktu mogą przewidywać, że rozliczenie opcji w formie dostawnej, czyli rzeczywistej transakcji kupna/sprzedaży akcji, zostanie zastąpione przez rozliczenie pieniężne. Oznacza to wypłatę przez wystawcę opcji kwoty obliczonej na podstawie dodatniej różnicy rynkowej ceny akcji i ceny umownej (dla opcji dających właścicielowi prawo kupna) albo dodatniej różnicy ceny umownej i rynkowej ceny akcji (dla opcji dających właścicielowi prawo sprzedaży). Rozliczenie pieniężne jest jedyną formą rozliczenia opcji na akcje stosowaną na warszawskiej GPW. Na zdecydowanej większości pozostałych giełd rozliczenie opcji na akcje ma charakter dostawny.

Kontrakt daje właścicielowi opcji na akcje prawo jej realizacji (wykonania).
Z prawa realizacji opcji jej nabywca może nie skorzystać, co jest określane jako rezygnacja z wykonania opcji lub odrzucenie opcji. Dzieje się tak, jeżeli realizacja transakcji jest dla niego nieopłacalna. Na większości rynków giełdowych, w tym na GPW, realizacja albo rezygnacja z wykonania opcji nie wymaga zgłoszenia decyzji przez posiadacza opcji. Operacje te są przeprowadzane automatycznie na podstawie relacji kursu akcji w dniu rozliczenia oraz kursu wykonania opcji. Posiadacz opcji notowanej na GPW ma jednak prawo do zgłoszenia rezygnacji z jej wykonania. Wykorzystuje je wtedy, gdy przychód z tytułu realizacji opcji byłby niższy od prowizji pobieranej przez podmiot maklerski za tę czynność.

Opcje na akcje można podzielić na dwa podstawowe typy: opcje kupna (ang. call lub call options), dające posiadaczowi prawo nabycia akcji, oraz opcje sprzedaży (put lub put options), uprawniające właściciela do zbycia akcji, na które opcja opiewa.

Na giełdach przeważają opcje na akcje, które można zrealizować w dowolnym dniu giełdowym, nie późniejszym niż dzień wygaśnięcia opcji. Są to opcje stylu amerykańskiego (ang. american style). Natomiast opcje stylu europejskiego (ang. european style) mogą być zrealizowane tylko w jednym, z góry określonym terminie. Na GPW notowane są obecnie wyłącznie opcje stylu europejskiego.

Nabywca opcji na akcje płaci sprzedawcy cenę zakupu, zwaną premią lub premią opcyjną (ang. option premium). Nie jest ona zwracana nabywcy nawet wtedy, gdy opcja nie zostanie wykonana.

Termin wygaśnięcia / zapadalności (ang. expiration datę), dla opcji stylu europejskiego określany także jako termin realizacji lub termin wykonania) to ostatni możliwy termin wykonania opcji stylu amerykańskiego albo jedyny termin, w którym możliwe jest wykonanie opcji stylu europejskiego. Dostępne są zwykle opcje na akcje o kilku terminach wygaśnięcia - na GPW są to 2 terminy.

Giełdowe opcje na akcje mogą opiewać na różne liczby akcji. W USA jest to zwykle 100 akcji, w przypadku opcji na akcje spółek brytyjskich - 1000. W Polsce na GPW liczba akcji zależy od rynkowego kursu akcji spółki. W przypadku Telekomunikacji Polskiej (TPSA), której akcja kosztuje ok. 25 zł, opcja opiewa na 500 akcji. Akcje Pekao kosztują ponad 180 zł, a przedmiotem opcji jest 100 akcji. Oznacza to, że w praktyce opcje opiewają najczęściej na pakiet akcji wart od kilku do kilkunastu tysięcy złotych.

Kurs wykonania / realizacji, bazowy (ang. strike price, exerdse price) opcji to umowny kurs, po którym, przy rozliczeniu dostawnym, właściciel wykonujący opcję kupna nabywa akcje, a właściciel opcji sprzedaży akcje sprzedaje. W ramach rozliczenia pieniężnego kurs wykonania jest podstawą obliczenia kwoty wypłaty wystawcy dla posiadacza opcji (kwoty rozliczenia). Na giełdach w danym momencie dostępne są opcje na akcje danej spółki o kilku lub nawet kilkunastu kursach wykonania. Cena wykonania opcji to kurs wykonania pomnożony przez liczbę akcji, na którą opiewa jedna opcja.

Kurs rozliczeniowy to kurs akcji będący, obok kursu wykonania, podstawą rozliczenia pieniężnego opcji. Na GPW jest on określany w dniu wygaśnięcia opcji jako ważona obrotami średnia arytmetyczna kursów wszystkich transakcji akcjami, będącymi instrumentem bazowym, zawartych w systemie notowań na sesji giełdowej. Cena rozliczeniowa to kurs rozliczeniowy pomnożony przez liczbę akcji, na którą opiewa jedna opcja.

Seria opcji (ang. option series) to wszystkie opcje kupna albo opcje sprzedaży określonego stylu, opiewające na akcje danej spółki, o identycznym kursie wykonania oraz takim samym terminie wygaśnięcia. Na GPW opcje każdej z serii noszą skróconą nazwę OXYZkrcccp, gdzie:
O - oznacza rodzaj instrumentu
XYZ - trzyliterowy kod akcji konkretnej spółki (KGH - KGHM, PEO - Pekao, PKM - Prokom, PKO - PKO BP, TPS - TPSA),
k - kod określający typ i miesiąc wygaśnięcia opcji (dla opcji kupna: C - marzec, F - czerwiec, l - wrzesień, L - grudzień; dla opcji sprzedaży: O - marzec, R - czerwiec, U - wrzesień, X - grudzień), r - ostatnia cyfra roku wygaśnięcia (5 - 2005 r., 6 - 2006 r.),
r - ostatnia cyfra roku wygaśnięcia (5 - 2005 r., 6 - 2006 r.),
ccc - cena wykonania w złotych (np. 160 to 160 zł dla Pekao, 019 to 19 zł dla TPSA). Natomiast p zazwyczaj nie występuje.
Jednak sporadycznie w tym miejscu umieszczany jest kod określający operacje dotyczące opcji związane z operacjami instrumentami bazowymi lub realizacją praw z tych instrumentów. Możliwe są następujące kody: D - dywidenda (do korekty ceny wykonania opcji dochodzi jednak tylko wtedy, gdy dywidenda na 1 akcję przekracza 10% średniej ważonej wolumenem obrotu z kursów transakcji zawartych w ostatnim dniu notowania akcji z dywidendą), P - prawo poboru (korekta ceny wykonania opcji następuje jednak tylko wtedy, gdy znana cena emisyjna akcji obejmowanych w ramach prawa poboru jest niższa od ostatniego giełdowego kursu akcji z prawem poboru), S - zmiana wartości nominalnej akcji, M - podział spółki, Z - inne zdarzenie.

PRZYKŁAD 1.
Jedną serię opcji stanowią wszystkie opcje kupna akcji Prokomu o terminie wygaśnięcia 1 6 grudnia 2005 r. i cenie wykonania 100 zł. Skrócona nazwa takich opcji to OPKML5100. Inną serią opcji są wszystkie opcje kupna akcji Prokomu o terminie wygaśnięcia 16 grudnia 2005 r. i cenie wykonania 110 zł. Ich skró cona nazwa to OPKML5110. Kolejną przykładową serię opcji stanowią wszystkie opcje sprzedaży akcji Prokomu o terminie wygaśnięcia 16 grudnia 2005 r. i cenie wykonania 100 zł. Skrócona nazwa takich opcji to OPKMX5100.

Klasa opcji na akcje (ang. class of option) obejmuje wszystkie opcje opiewające na akcje tej samej spółki. Należy ona do szerszej klasy instrumentów pochodnych opiewających na akcje tej spółki. Klasę opcji stanowią, na przykład, wszystkie giełdowe opcje na akcje Telekomunikacji Polskiej S.A. (TPSA). Łącznie z kontraktami terminowymi na akcje TPSA tworzą one klasę instrumentów pochodnych opiewających na akcje TPSA.

Kwota rozliczenia to suma otrzymywana przez posiadacza opcji w ramach rozliczenia pieniężnego.
PRZYKŁAD 2.
16 grudnia 2005 r., w terminie rozliczenia opcji na akcje TPSA, kurs rozliczeniowy opcji wyniósł 19,20 zł1). Joanna Kowalska zrealizowała opcję OTPSL5017, czyli opcję kupna 500 akcji TPSA o terminie wygaśnięcia 16 grudnia 2005 r. i kursie wykonania 17 zł. Na jej rachunek została przekazana kwota rozliczenia (19,20 zł - 17,00 zł) x 500 = 1100 zł. Natomiast Aldona Malinowska zrealizowała opcję OTPSX5022, czyli opcję sprzedaży 500 akcji TPSA o terminie wygaśnięcia 16 grudnia 2005 r. i kursie wykonania 22 zł. Na jej rachunek została przekazana kwota rozliczenia (22,00 zł - 19,20 zł) x 500 = 1400 zł.

Nie oznacza to, że inwestujące Panie aż tyle zarobiły. Faktyczny zarobek każdej był niższy, gdyż pomniejszyły go premia zapłacona za nabytą opcję oraz 2 prowizje maklerskie - za nabycie opcji (zwykle od 2 zł do 20 zł) i za realizację opcji (zwykle od 6 zł do 15 zł). Joanna Kowalska kupując opcję OTPSL5017 zapłaciła za nią premię w wysokości 800 zł oraz prowizję za nabycie opcji wynoszącą 16 zł. Prowizja za realizację opcji była równa 10 zł. Tak więc Joanna Kowalska zarobiła 1100 zł - (800 zł + 16 zł + 10 zł) = 274 zł. Natomiast Aldona Malinowska kupując opcję OTPSX5022 zapłaciła premię w wysokości 320 zł oraz prowizję za nabycie opcji wynoszącą 8 zł. Prowizja za realizację opcji była równa 10 zł. Joanna Kowalska zarobiła więc 1400 zł - (320 zł + 8 zł + 10 zł) = 1062 zł.
Relacja aktualnego giełdowego (rynkowego) kursu akcji i kursu wykonania opcji pozwala na podział opcji według tzw. wymiaru pionowego. Zgodnie z nim istnieją opcje:
  • po cenie (ang. at-the-money, ATM), czyli opcje z kursem wykonania równym, a w praktyce - bliskim, kursowi akcji,
  • poza ceną lub nie w cenie (ang. out-of-the-money, OTM), czyli opcje kupna o kursie wykonania wyższym od aktualnego giełdowego kursu akcji oraz opcje sprzedaży o kursie wykonania niższym od aktualnego giełdowego kursu akcji,
  • w cenie (ang. in-the-money, ITM), czyli opcje kupna o kursie wykonania niższym od aktualnego giełdowego kursu akcji oraz opcje sprzedaży o kursie wykonania wyższym od aktualnego giełdowego kursu akcji.
Dla akcji konkretnej spółki zawsze najtańsze są opcje poza ceną, a najdroższe opcje w cenie.
Tabela 2. Wymiar pionowy opcji
Kurs wykonania opcji akcji Opcja kupna Opcja sprzedaży
równy giełdowemu kursowi akcji po cenie (atm) poza ceną (otm)
równy giełdowemu kursowi akcji po cenie (atm) po cenie (atm)
wyższy od giełdowego kursu akcji poza ceną (otm) w cenie (itm)
Źródło: Andrzej Fierla Opcje na akcje
PRZYKŁAD 3.
12 listopada 2005 r. giełdowy kurs akcji TPSA wynosił 22,70 zł. Opcja OTPSL5019, czyli opcja kupna 500 akcji TPSA o terminie wygaśnięcia 16 grudnia 2005 r. i kursie wykonania 19 zł, była opcją w cenie (ITM). Wynika to z faktu, że kurs wykonania tej opcji kupna był (o 3,70 zł) niższy od giełdowego kursu akcji TPSA. Natomiast opcja OTPSX5019, czyli opcja sprzedaży 500 akcji TPSA o terminie wygaśnięcia 16 grudnia 2005 r. i kursie wykonania 19 zł, była opcją poza ceną (OTM). Jest to konsekwencją faktu, ze kurs wykonania tej opcji sprzedaży był (o 3,70 zł) niższy od giełdowego kursu akcji TPSA.

Właściciel (nabywca) opcji na akcje ma, kosztem zapłaconej premii, swobodę decyzji. Gdy, jak na GPW, opcje są stylu europejskiego, może on opcję przetrzymać i zrealizować w terminie wygaśnięcia. Jeżeli w tym terminie realizacja będzie nieopłacalna możliwe jest niewykorzystanie opcji. Wcześniej właściciel może opcję giełdową odsprzedać. Strata nabywcy opcji nie może przekroczyć zapłaconej premii powiększonej o prowizję maklerską pobraną za przeprowadzenie transakcji nabycia opcji. Maksymalny poziom straty związany jest z niezrealizowaniem opcji w terminie wygaśnięcia. Potencjalny zysk nabywcy opcji kupna jest nieograniczony, gdyż nieograniczony jest możliwy wzrost ceny akcji. Posiadacz opcji sprzedaży może zarobić bardzo dużo, jednak nie więcej niż wynosi poziom ceny wykonania pomniejszony o sumę zapłaconej premii i prowizji maklerskiej. Wynika to z faktu, ze kurs akcji nie może spaść poniżej zera. Jak wynika z podanej charakterystyki, przy ograniczonym poziomie maksymalnej straty, nabywca opcji ma szansę osiągnięcia wysokiego lub nawet, dla opcji kupna, nieograniczonego dochodu.

Wystawca opcji stylu europejskiego może utrzymać krótką pozycję aż do terminu wygaśnięcia. Wtedy, w zależności od giełdowego kursu akcji, opcja zostanie zrealizowana albo nie. Może także wcześniej zamknąć krótką pozycję, czyli odkupić opcję. Dochód wystawiającego opcję nie może przekroczyć premii pomniejszonej o prowizję maklerską pobraną za przeprowadzenie transakcji sprzedaży opcji. Ten potencjalnie najwyższy zarobek można osiągnąć tylko wtedy, gdy opcja nie zostanie zrealizowana przez jej właściciela. Największe straty ponosi wystawca opcji sprzedaży, jeżeli kurs akcji bardzo spadnie (w skrajnym przypadku - blisko zera) lub opcji kupna, jeżeli kurs akcji bardzo wzrośnie. W tym ostatnim przypadku straty są potencjalnie nieograniczone.

Z przedstawionej analizy można wysnuć wniosek, ze wystawca opcji, mając ograniczone możliwości zarobku, ponosi niczym nie limitowane ryzyko. Jest to jednak prawdą tylko wtedy, gdy wystawiona opcja nie jest w żaden sposób zabezpieczona. W ten sposób postępują jednak tylko nieliczni spekulanci. Powszechność stosowania różnych form zabezpieczeń przez większość inwestorów, a zwłaszcza instytucje finansowe (głównych wystawców opcji), powoduje, ze w praktyce wystawianie opcji związane jest z ograniczonym lub nawet minimalnym ryzykiem przynosząc dochód nie niższy od pozbawionych ryzyka lokat. Sprawia to, że sprzedaż opcji na akcje jest dla wielu podmiotów rynku kapitałowego rodzajem normalnej działalności, związanej wprawdzie z ograniczonym ryzykiem, ale przynoszącej także dodatkowe dochody.

Zobacz również
Copyright 2012-2016 wig